Nadzór archeologiczny na terenie Stalagu VIIIA

W ostatnich dniach stycznia 2014 r. ruszyły prace budowlane na terenie Stalagu VIIIA – obozu jenieckiego z czasów II wojny światowej. Jeszcze w tym roku ma powstać tam Europejskie Centrum Edukacyjno-Kulturalne. Tak szczególne umiejscowienie wspomnianej inwestycji spowodowało, że w tym przypadku prace ziemne odbywają się pod nadzorem archeologicznym. Nadzór ten prowadzony jest za pozwoleniem Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przez Muzeum Łużyckie w Zgorzelcu.

Do chwili obecnej teren budowy został odhumusowany i rozpoczęto prace związane z wykonaniem rowów fundamentowych pod budynek przyszłego Europejskiego Centrum. Jak się okazało został on posadowiony w obrębie placu oddzielającego dawny kompleks budynków komendantury od szpitala obozowego. Na dalszym etapie realizacji inwestycji, podczas budowy ścieżek i parkingów, zapewne konieczne będzie odsłonięcie i zadokumentowanie przynajmniej części z pozostałości zarówno budynku komendantury, jak i szpitala.

Archeologiczne badania ratownicze na terenie cmentarzyska z wczesnej epoki żelaza na stanowisku nr 44 w Zgorzelcu

W roku 2009 do zbiorów zgorzeleckiego muzeum udało się włączyć zespół znalezisk z ciałopalnego cmentarzyska z wczesnej epoki żelaza ze stanowiska nr 44 w Zgorzelcu. W kilka lat wcześniej podczas wybiórki piasku na polu zlokalizowanym na pograniczu gruntów miasta Zgorzelca i wsi Tylice zniszczono bliżej nieznaną liczbę grobów ciałopalnych z których wyjęto co najmniej kilkanaście naczyń.

Informacja ta zaalarmowała służby konserwatorskie, a w najbardziej zagrożonych partiach stanowiska prace ratownicze przeprowadzili W. Grabowski i G. Jaworski w dwóch sezonach badawczych w latach 2005-2006. Na odcinku o powierzchni zaledwie trzech arów natrafili oni na 35 grobów ciałopalnych (część obiektów w znacznym stopniu zniszczonych). Materiały z pierwszego przypadkowego odkrycia, jak również ze wspomnianych badań trafiły ostatecznie do zbiorów Muzeum Łużyckiego.

Łącznie w posiadaniu muzeum znalazło się obok kilkunastu wyrobów żelaznych i brązowych oraz spalonych szczątków ludzkich, także sto kilkadziesiąt naczyń, w tym wiele w doskonałym stanie (materiały wciąż znajdują się w fazie opracowania, więc pełna liczna zachowanych lub możliwych do rekonstrukcji form nie jest jeszcze pewna). Cały zespół jest typowy dla schyłkowej fazy kultury łużyckiej, tzw. fazy lub kultury białowickiej.

Wizytacja na stanowisku pod koniec 2009 r. ujawniła dalsze niszczenie połaci cmentarzyska kontynuowaną po 2006 r. wybiórką piasku. W tej sytuacji w kwietniu i maju 2010 r. przeprowadzono kolejne ratownicze badania wykopaliskowe, tym razem z ramienia Muzeum Łużyckiego. Pracami kierowali wówczas M. Zysnarska i P. Zubrzycki, a uczestniczył w nich także K. Fokt. Na obszarze nieznacznie przekraczającym 1,5 ara przebadano 11 grobów ciałopalnych popielnicowych, 2 pochówki symboliczne bez szczątków zmarłego oraz 7 dalszych grobów silnie naruszonych i przez to trudnych do ostatecznego zakwalifikowania.

Wśród odkrytych zabytków ruchomych dominowały naczynia ceramiczne (ok. 140 dobrze zachowanych, lub możliwych do rekonstrukcji egzemplarzy), ale natrafiono także na przedmioty żelazne oraz brązowe. Kilka obiektów wyróżniało się na tle pozostałych swoim wyposażeniem i dobrym stanem zachowania. W tych przypadkach do głębszych jam grobowych złożonych zostało wraz z popielnicą zawierającą spalone na stosie szczątki zmarłego od kilkunastu do ponad 30 naczyń przystawnych i większość odkrytych w 2010 r. wyrobów metalowych. Co więcej, pierwotny układ elementów wyposażenia tych grobów nie został zaburzony przez orkę, dzięki temu, że dna ich jam znajdowały się o około 20-30 cm niżej niż zazwyczaj.

Zabytki z badań w 2010 r. także trafiły do zgorzeleckiego muzeum. W chwili obecnej w zbiorach naszej placówki znajduje się kilkadziesiąt zabytków metalowych (brązowych lub żelaznych), około 300 naczyń ceramicznych i cała seria fragmentów naczyń pochodzących z omawianego stanowiska, odkrytych bądź przypadkowo, bądź podczas badań archeologicznych.

Późnośredniowieczna pracownia garncarska

W poznaniu dawnych dziejów miast duże znaczenie obok studiów nad źródłami historycznymi mają badania archeologiczne. W obecnych czasach intensywny ruch inwestycyjny często oznacza prowadzenie prac budowlanych na objętych ochroną konserwatorską terenach zabytkowych. Konieczne są wówczas ratownicze badania archeologiczne.

Także w Zgorzelcu/Görlitz udało się w ostatnich latach pozyskać bardzo ciekawe informacje i liczne zabytki. Dzięki wielu zbiegom okoliczności na terenie Przedmieścia Nyskiego leżącego na wschodnim brzegu Nysy Łużyckiej odkryto i przebadano w 2011 r. pozostałości późnośredniowiecznej pracowni garncarskiej. Możliwe stało się dzięki temu bliższe poznanie warsztatu jednego z najbardziej charakterystycznych i rozpowszechnionych niegdyś rzemiosł. Jednocześnie potwierdzona została bardzo wczesna wytwórczość garncarska na terenie przez wieki znanym pod nazwą Wzgórza Garncarskiego (Töpferberg).

Omawiane prace archeologiczne trwały od 3 października do 15 grudnia 2011 r., kierowali nimi Małgorzata Zysnarska i Paweł Zubrzycki. Na wąskim cyplu wyniesionym nieco ponad poziom ul. Wrocławskiej przebadano powierzchnię ok. 185 m2, eksplorując do calca (przyrodniczego podłoża) wszystkie nawarstwienia antropogeniczne. Miały one miąższość od ok. 1 m w części wschodniej do ok. 1,5 m w partiach zachodnich, licząc od poziomu gruntu w momencie rozpoczęcia prac.

W trakcie badań na tym niewielkim obszarze zadokumentowano 106 obiektów ? jam, śladów po konstrukcjach słupowych, pieców do wypału ceramiki, itp.Z reliktami warsztatu garncarskiego na tym etapie opracowania można łączyć 49 obiektów o zróżnicowanym charakterze. Wśród nich 2 zostały zinterpretowane jako pozostałości pieców kopułowych do wypału ceramiki, 1 jako jama przypiecowa, 12 jako małe jamy, być może posłupowe, 27 jako jamy gospodarcze.

Odkryto także 3 jamy wypełnione ogromną liczbą ułamków naczyń, będące miejscem gromadzenia odrzutów z wypału (naczyń zdeformowanych lub pękniętych pod wpływem wysokiej temperatury, nie nadających się w związku z tym do sprzedaży), 1 miejsce składowania gliny, oraz 3 obiekty przypominające rowy zorientowane w przybliżeniu na linii północ-południe. Pracownia ta funkcjonowała w wieku XIV, jak można sądzić na podstawie wydobytych w trakcie badań znalezisk, zwłaszcza niezwykle licznych wyrobów ceramicznych.